Olejomaty: piąty wymiar recyklingu w świetle dyrektywy EmpCo

27 września 2026 to data, która w najbliższych tygodniach będzie się przewijać w niejednej rozmowie o komunikacji środowiskowej — to wtedy zaczynają w pełni obowiązywać zasady wynikające z dyrektywy EmpCo, wymierzone wprost w greenwashing. Zanim jednak przejdziemy do kolejnych analiz tego, co poszło źle, pokazujemy przykład, który już teraz spełnia te wymogi.

Jakie jest tło projektu?

Za projektem stoi EMKA S.A. To firma z ponad 30-letnim doświadczeniem w logistyce, odbiorze i przetwarzaniu odpadów medycznych. Zdobyte doświadczenie postanowiła wykorzystać przy tworzeniu nowego obszaru działalności, EMKA Oil, i odpowiedzieć na problem, który większość z nas ignoruje: zużyty olej kuchenny (UCO, ang. used cooking oil), regularnie wylewany do zlewu, mimo że zatyka kanalizację i zanieczyszcza wody.

Firma sama nazywa ten projekt „piątym wymiarem recyklingu“. Dlaczego? Obok czterech dobrze już zakorzenionych w naszych nawykach strumieni odpadów (plastik, papier, szkło, bio) UCO wciąż pozostaje tym niedoszacowanym piątym elementem. Ogólnopolska Zbiórka Zużytego Oleju Spożywczego, w ramach której działają Olejomaty, jest częścią szerszej rodziny akcji EMKA — obok flagowego „Odpad Zdasz, Drzewko Masz!“ (13. edycja odbyła się jesienią 2025 r. w Żyrardowie) funkcjonuje jego siostrzana odsłona, „Olej Zdasz, Drzewko Masz!“, skierowana tylko na zbiórkę oleju. Tylko podczas jednego, trzydniowego wydarzenia w Żyrardowie mieszkańcy zebrali na tyle dużo odpadów, że w nagrodę rozdano blisko 800 sadzonek drzew i krzewów.

Sieć Olejomatów obejmuje dziś kilkadziesiąt gmin w całej Polsce. To między innymi Ustka, Hel, Warszawa, Płock czy Kędzierzyn-Koźle, a liczba lokalizacji regularnie rośnie.

Jak działa system zbiórki UCO

Mechanizm koncentruje się na prostym i intuicyjnym schemacie. Mieszkaniec pobiera z Olejomatu specjalną, ergonomiczną butelkę zaprojektowaną z myślą o bezpiecznym przechowywaniu oleju na blacie kuchennym. Średni czas zbierania oleju w gospodarstwie domowym to około półtora miesiąca. Po napełnieniu butelka wraca do Olejomatu, gdzie zostaje zeskanowana, a jej zawartość trafia do weryfikacji. Same urządzenia mogą być zasilane z sieci gminnej albo z paneli fotowoltaicznych z wbudowanym magazynem energii.

Dlaczego ta komunikacja wytrzymuje konfrontację z dyrektywą EmpCo?

Dyrektywa 2024/825 (EmpCo) nie wprowadza nowej, samodzielnej ustawy — nowelizuje dyrektywę 2005/29/WE o nieuczciwych praktykach handlowych (UCPD), dodając do jej Załącznika I cztery nowe, zakazane praktyki rynkowe. Zestawmy komunikację Olejomatów z każdą z nich po kolei.

Zakaz z pkt 4a Załącznika I — ogólne twierdzenie o ekologiczności bez wykazanej, uznanej doskonałej charakterystyki środowiskowej

Dyrektywa wprost tłumaczy różnicę na przykładzie: twierdzenie „opakowanie przyjazne dla klimatu“ jest ogólne i objęte zakazem, natomiast twierdzenie „100% energii wykorzystywanej do produkcji tego opakowania pochodzi ze źródeł odnawialnych“ jest szczegółowe i zakazowi nie podlega. Komunikacja Olejomatów jest zbudowana dokładnie według tego drugiego wzorca: zamiast „dbamy o środowisko“ pojawia się jedno, konkretne zdanie — „zebrany olej trafia do recyklingu zamiast zapychać kanalizację“. To twierdzenie szczegółowe, odnoszące się do jednego, weryfikowalnego procesu, a nie ogólny slogan wymagający oddzielnego dowodu na uznaną doskonałą charakterystykę środowiskową całej marki.

Zakaz z pkt 4b Załącznika I — twierdzenie o całym produkcie lub całej działalności, jeśli dotyczy ono tylko jednego aspektu

To kolejna nowa praktyka dodana przez EmpCo do Załącznika I. Olejomaty nie wpadają w tę pułapkę — nigdzie nie sugerują, że cała działalność EMKA Oil czy cała firma EMKA S.A. jest „ekologiczna“. Komunikacja konsekwentnie dotyczy jednego, konkretnego programu i jednego, konkretnego strumienia odpadu (UCO), a nie marki jako całości.

Zakaz z pkt 4c Załącznika I — twierdzenie o neutralnym, zredukowanym lub pozytywnym wpływie na klimat oparte na kompensacji emisji

Czwarty nowy zakaz z Załącznika I dotyczy twierdzeń o neutralności, redukcji lub pozytywnym wpływie na klimat opartych wyłącznie na kompensacji emisji (offsetach) poza łańcuchem wartości produktu. Komunikacja Olejomatów nie odnosi się w żadnym miejscu do neutralności klimatycznej ani do kompensacji emisji — ten zakaz nie ma tu zastosowania, bo nie pojawia się twierdzenie, którego mógłby dotyczyć.

Zakaz z pkt 2a Załącznika I — umieszczanie oznakowania zrównoważonego charakteru, które nie jest oparte na systemie certyfikacji ani nie zostało ustanowione przez organy publiczne

W komunikacji Olejomatów nie pojawia się żaden wewnętrzny standard ani ulotka sugerująca certyfikację, której nie przyznał odpowiedni do tego organ. Marka nie podszywa się pod żaden system oznakowania — po prostu opisuje, co robi, nie opierając się na fikcyjnych standardach.

Poza czterema nowymi zakazami z Załącznika I dyrektywa wymaga też, żeby twierdzenia dało się zweryfikować niezależnie. Mechanizm punktowy Olejomatów przewiduje status „weryfikacja“, zanim punkty trafią na konto, a także historię działań widoczną bezpośrednio dla użytkownika w aplikacji. Obowiązek nie wynika z konkretnego, nazwanego zakazu, ale wspiera dokładnie ten cel dyrektywy — twierdzenie środowiskowe ma być weryfikowalne.

Dwa dodatkowe elementy wzmacniają ten obraz. Butelka do zbiórki oleju jest opisana jako wykonana z tworzywa pochodzącego z recyklingu — to już kolejne szczegółowe, wąskie twierdzenie, zbudowane dokładnie według wzorca, który dyrektywa uznaje za dozwolony. Z kolei samorządy, które współpracują z Olejomatami, dostają comiesięczne raporty zebranego odpadu pod oficjalnym kodem odpadu 20 01 25 — to już nie jest wewnętrzna deklaracja firmy, to dane podlegające formalnej sprawozdawczości, czyli dokładnie ten rodzaj dowodu, którego brakuje większości kampanii środowiskowych.

Uwaga: analiza dotyczy wyłącznie komunikacji samej akcji „Olej zdasz, drzewko masz“ i nie powinna być odczytywana jako ocena całej komunikacji marki.

Wniosek

Bezpieczna komunikacja środowiskowa nie polega na unikaniu tematu ekologii. Powinna koncentrować się na tym, żeby każde zdanie dało się przypisać do konkretnego, wąskiego faktu. Olejomaty pokazują, że da się to osiągnąć, nie porzucając indywidualnego charakteru i profilu swoich działań.